Deregulacja w podatkach: projekt UD196
16 lutego Rada Ministrów wydała tekst ostateczny projektu ustawy o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz niektórych innych ustaw (UD196). To jeden z kluczowych elementów rządowego pakietu deregulacyjnego, który ma istotnie wpłynąć na sposób funkcjonowania systemu podatkowego w Polsce.
Projekt obejmuje zarówno zmiany systemowe, jak i rozwiązania o charakterze operacyjnym, ograniczające obowiązki raportowe, upraszczające rozliczenia oraz redukujące formalizm postępowań. W praktyce oznacza to realne przesunięcie akcentu z kontroli formalnej na efektywność i proporcjonalność działań administracji.
Dla przedsiębiorców oraz podmiotów zarządzających ryzykiem podatkowym kluczowe są przede wszystkim trzy obszary zmian:
Poniżej przedstawiamy najważniejsze zmiany oraz ich praktyczne znaczenie z perspektywy biznesu.
Koniec krajowych schematów podatkowych MDR
Polskie regulacje dotyczące obowiązkowego raportowania schematów podatkowych przez lata uchodziły za jedne z najbardziej rygorystycznych w Unii Europejskiej. Ustawodawca zdecydował się bowiem na implementację dyrektywy DAC6 w sposób wykraczający poza jej minimalne wymogi, obejmując obowiązkiem raportowym nie tylko schematy transgraniczne, lecz również szeroko zdefiniowane schematy krajowe. Co więcej, zakres raportowania rozciągnięto także na obszar podatku od towarów i usług oraz podatku akcyzowego. W praktyce prowadziło to do sytuacji, w której raportowaniu podlegały czynności o marginalnym lub wręcz zerowym potencjale optymalizacyjnym, a instytucja MDR przekształciła się w narzędzie masowego, prewencyjnego raportowania standardowych działań gospodarczych.
Projekt ustawy oznaczony numerem UD196 zakłada zasadniczą zmianę tego modelu. Przewiduje on likwidację obowiązku raportowania krajowych schematów podatkowych, wyłączenie stosowania przepisów MDR w odniesieniu do VAT i akcyzy, a także doprecyzowanie i uporządkowanie regulacji w celu ich pełniejszego dostosowania do treści dyrektywy DAC6. W założeniu ustawodawcy nowe rozwiązania mają doprowadzić do istotnego ograniczenia liczby składanych informacji MDR oraz zmniejszenia częstotliwości raportowania, przy jednoczesnym skoncentrowaniu systemu na transgranicznych strukturach o potencjalnie agresywnym charakterze.
Proponowana nowelizacja jest jedną z najbardziej oczekiwanych zmian w środowisku doradców podatkowych, księgowych oraz przedsiębiorców. Obowiązujący dotychczas model generował znaczące koszty administracyjne, wymagał wdrażania rozbudowanych procedur wewnętrznych i wiązał się z wysokim ryzykiem sankcji za uchybienia o charakterze formalnym. W wielu przypadkach ciężar raportowania pozostawał niewspółmierny do rzeczywistej wartości informacyjnej przekazywanych danych z perspektywy interesu fiskalnego państwa. Kierunek zmian należy zatem odczytywać jako próbę przywrócenia proporcji między obowiązkami informacyjnymi a rzeczywistym celem regulacji, którym powinno być identyfikowanie i przeciwdziałanie agresywnym schematom optymalizacyjnym, a nie obejmowanie reżimem MDR typowych i bezpiecznych operacji biznesowych.
Na szczególną uwagę zasługuje jednak rozwiązanie przewidujące wyłączenie możliwości uzyskiwania interpretacji indywidualnych w zakresie obowiązków raportowych MDR. Projekt zakłada, że Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej nie będzie uprawniony do wydawania interpretacji w tym obszarze. W warunkach istotnej zmiany przepisów oraz potencjalnej ewolucji praktyki organów podatkowych może to generować określone ryzyka dla podatników. Brak formalnej możliwości uzyskania ochrony interpretacyjnej w odniesieniu do nowych regulacji ograniczy instrumentarium zarządzania ryzykiem podatkowym, zwłaszcza w początkowym okresie stosowania zmienionych przepisów. W konsekwencji, choć projekt UD196 niewątpliwie upraszcza system raportowania, jednocześnie wymagać będzie od przedsiębiorców zwiększonej staranności w samodzielnej ocenie obowiązków informacyjnych.
Przedawnienie: koniec instrumentalnego wszczynania KKS
Zgodnie z art. 70 § 6 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa – bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego ulegał zawieszeniu z dniem wszczęcia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe. W praktyce regulacja ta od lat budziła istotne kontrowersje. W doktrynie i orzecznictwie wielokrotnie wskazywano, że mechanizm ten bywał wykorzystywany instrumentalnie. Postępowania karne skarbowe wszczynano bezpośrednio przed upływem terminu przedawnienia, wyłącznie w celu jego przerwania lub zawieszenia, bez realnej intencji prowadzenia czynności dowodowych zmierzających do ustalenia odpowiedzialności karnej. W efekcie instytucja przedawnienia traciła swój gwarancyjny charakter, stając się w praktyce konstrukcją iluzoryczną.
Projekt nowelizacji przewiduje uchylenie art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, a tym samym likwidację tej szczególnej przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego. Konsekwencją tej zmiany ma być również uchylenie art. 44 § 2 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy, który uzależniał przedawnienie karalności przestępstwa skarbowego od przedawnienia należności publicznoprawnej. Oznacza to rozdzielenie reżimu odpowiedzialności podatkowej i odpowiedzialności karnej skarbowej, które dotychczas były ze sobą ściśle powiązane.
Należy przy tym podkreślić, że zasadniczy termin przedawnienia zobowiązania podatkowego wynosi pięć lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku. Tymczasem w odniesieniu do przestępstw skarbowych o wysokim stopniu społecznej szkodliwości (zwłaszcza o charakterze zorganizowanym) okresy przedawnienia karalności mogą wynosić dziesięć, a nawet piętnaście lat. W praktyce oznacza to, że po wejściu w życie projektowanych zmian możliwe będzie prowadzenie postępowań karnych skarbowych oraz orzekanie odpowiedzialności karnej także w sytuacji, gdy zobowiązanie podatkowe uległo już przedawnieniu i wygasło z mocy prawa.
Z jednej strony rozwiązanie to należy ocenić jako instrument wzmacniający skuteczność zwalczania poważnych przestępstw skarbowych, w tym złożonych oszustw podatkowych, takich jak karuzele VAT. Rozdzielenie przedawnienia zobowiązania podatkowego od przedawnienia karalności umożliwi pociągnięcie do odpowiedzialności sprawców najpoważniejszych nadużyć nawet wówczas, gdy upływ czasu uniemożliwia już dochodzenie samej należności podatkowej. Z drugiej strony projektowane zmiany rodzą pytania o zachowanie właściwej równowagi między efektywnością represji a funkcją gwarancyjną instytucji przedawnienia. Utrata ścisłego związku między zobowiązaniem podatkowym a odpowiedzialnością karną może prowadzić do sytuacji, w których po wielu latach od zdarzenia organy będą inicjować postępowania karne skarbowe, mimo że sama należność publicznoprawna nie jest już przedmiotem egzekwowania. W konsekwencji zwiększa się ryzyko długotrwałej niepewności prawnej po stronie podatników.
Projekt przewiduje ponadto szereg dodatkowych modyfikacji w obszarze przedawnienia. Zmiany obejmują między innymi skutki wpisu hipoteki przymusowej lub ustanowienia zastawu skarbowego dla biegu terminu przedawnienia, czy choćby relację przedawnienia do postępowań prowadzonych w związku z przeciwdziałaniem unikaniu opodatkowania. Całość proponowanych rozwiązań świadczy o próbie kompleksowego przeformułowania modelu przedawnienia w prawie podatkowym, przy czym ostateczna ocena tych zmian będzie zależała od praktyki ich stosowania oraz sposobu wyważenia interesu fiskalnego państwa z konstytucyjnymi standardami ochrony praw jednostki.
Mniej formalności
Projektowana nowelizacja obejmuje również szereg rozwiązań o charakterze porządkującym i upraszczającym, których wspólnym mianownikiem jest ograniczenie nadmiernego formalizmu postępowań podatkowych oraz redukcja obciążeń administracyjnych po stronie podatników. Zmiany te mają w założeniu usprawnić bieżące funkcjonowanie relacji podatnik–organ podatkowy, bez ingerencji w podstawowe konstrukcje materialnoprawne.
Jednym z istotnych uproszczeń jest rezygnacja z obowiązku składania odrębnego wniosku o stwierdzenie nadpłaty w sytuacji, gdy nadpłata wynika wprost z prawidłowo złożonej korekty deklaracji. Dotychczas nawet oczywista nadpłata, wykazana w skorygowanym rozliczeniu, wymagała zainicjowania dodatkowego postępowania poprzez formalny wniosek. Projekt eliminuje ten dualizm proceduralny, co powinno przełożyć się na zmniejszenie liczby składanych pism oraz ograniczenie zbędnych czynności po obu stronach postępowania.
Na uwagę zasługuje również podwyższenie limitu kwotowego, do którego dopuszczalna jest zapłata podatku przez osobę trzecią. Obowiązujące obecnie regulacje przewidują możliwość uregulowania zobowiązania podatkowego przez inny podmiot, na przykład wspólnika lub członka rodziny – jedynie do kwoty 1 000 zł. Projekt zakłada zwiększenie tego progu do 5 000 zł. Zmiana ta ma wymiar praktyczny: umożliwi sprawniejsze zaliczanie wpłat dokonywanych przez osoby trzecie bez konieczności prowadzenia dodatkowych wyjaśnień czy postępowań w zakresie identyfikacji płatności.
Kolejne uproszczenie dotyczy tzw. korekty z urzędu, uregulowanej w przepisach Ordynacja podatkowa. Organ podatkowy będzie uprawniony do samodzielnego skorygowania oczywistych błędów w deklaracji, jeżeli ich skutki finansowe nie przekroczą 10 000 zł, podczas gdy obecny limit wynosi 5 000 zł. W praktyce oznacza to, że w przypadku drobnych pomyłek rachunkowych lub oczywistych omyłek podatnik zostanie poinformowany o dokonanej korekcie, bez konieczności inicjowania odrębnych czynności korygujących z jego strony. Rozwiązanie to wzmacnia efektywność postępowania i redukuje liczbę czynności czysto technicznych.
Istotną nowością jest także wprowadzenie możliwości ubiegania się o umorzenie zobowiązania podatkowego jeszcze przed upływem terminu jego płatności. Dotychczas instrumenty ulgowe, w tym umorzenie, miały zastosowanie zasadniczo wobec zaległości podatkowych. Proponowana zmiana umożliwi podatnikom znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej lub losowej wystąpienie z wnioskiem na etapie, w którym zobowiązanie nie przekształciło się jeszcze w zaległość. W wymiarze systemowym oznacza to odejście od modelu, w którym podatnik najpierw musi stać się dłużnikiem publicznoprawnym, aby móc skorzystać z tego instrumentu.
Resort finansów proponuje ponadto doprecyzowanie zasad dotyczących biegu terminów przypadających w dni wolne od pracy. Utrzymana zostanie reguła, zgodnie z którą termin do dokonania czynności procesowej, takiej jak złożenie deklaracji czy wniesienie odwołania, ulega przesunięciu na pierwszy dzień roboczy, jeżeli jego koniec przypada w sobotę lub dzień ustawowo wolny od pracy. Odmiennie jednak ukształtowana zostanie kwestia przedawnienia zobowiązań podatkowych. W tym zakresie bieg terminu będzie liczony według daty pierwotnej, niezależnie od tego, czy przypada ona na dzień wolny. Rozwiązanie to ma charakter systemowy i wzmacnia pewność obrotu prawnego, choć jednocześnie wymaga od podatników i ich pełnomocników szczególnej staranności w monitorowaniu upływu terminów przedawnienia.
Kiedy zmiany wejdą w życie?
Zgodnie z projektowanymi przepisami zasadnicza część nowelizacji ma wejść w życie z dniem 1 października 2026 r. Termin ten wyznacza moment rozpoczęcia stosowania nowych regulacji zarówno w obszarze raportowania schematów podatkowych, jak i w zakresie zmian proceduralnych oraz modyfikacji dotyczących instytucji przedawnienia.
Odmiennie ukształtowano jednak vacatio legis w odniesieniu do kluczowych zmian dotyczących przedawnienia zobowiązań podatkowych w kontekście postępowań karnych skarbowych. Regulacje te, w szczególności związane z uchyleniem mechanizmu zawieszenia biegu przedawnienia wskutek wszczęcia postępowania karnego skarbowego oraz rozdzieleniem reżimu przedawnienia podatku i przedawnienia karalności czynu – mają znaleźć zastosowanie dopiero po upływie okresu przejściowego, czyli ok. 2031 r.. Konstrukcja ta została powiązana z zasadami dotyczącymi przedawnienia karalności przestępstw skarbowych, co oznacza konieczność zachowania spójności między zmianą modelu odpowiedzialności podatkowej a reżimem odpowiedzialności penalnej.
W praktyce przyjęcie takiego rozwiązania ma na celu zapewnienie ciągłości postępowań już wszczętych oraz uniknięcie gwałtownej ingerencji w toczące się sprawy. Jednocześnie odracza ono w czasie pełne skutki jednej z najbardziej doniosłych zmian systemowych przewidzianych w nowelizacji.
Podsumowanie
Projekt UD196 stanowi jedną z najbardziej znaczących korekt systemu podatkowego ostatnich lat. Ograniczenie krajowych MDR, likwidacja mechanizmu instrumentalnego zawieszania przedawnienia poprzez wszczynanie postępowań karnych skarbowych oraz uproszczenia proceduralne należy ocenić jako krok w kierunku większej przewidywalności i racjonalizacji systemu.
Jednocześnie nie wszystkie zmiany mają charakter jednoznacznie deregulacyjny. Rozdzielenie przedawnienia podatku od przedawnienia odpowiedzialności karnej może w określonych przypadkach wydłużyć ekspozycję osób zarządzających na ryzyko karne. Wyłączenie interpretacji indywidualnych w zakresie MDR ograniczy z kolei możliwość zabezpieczenia stanowiska podatnika w okresie dostosowawczym.
Z perspektywy przedsiębiorców kluczowe będzie:
Planowane wejście w życie przepisów zasadniczo od 1 października 2026 r. oznacza, że rok 2026 będzie okresem przygotowawczym. Dla wielu podmiotów będzie to właściwy moment na uporządkowanie procesów podatkowych i ograniczenie ekspozycji na ryzyka, które w nowym stanie prawnym mogą przybrać odmienny charakter.
TL;DR – Projekt UD196 w skrócie
16 lutego 2026 r. Rada Ministrów przyjęła tekst ostateczny projektu deregulacyjnego UD196, wprowadzającego zmiany m.in. w Ordynacja podatkowa oraz Kodeks karny skarbowy. Zakres nowelizacji obejmuje trzy główne obszary:
Wejście w życie nowelizacji przewidziano zasadniczo od 1 października 2026 r. Wyjątek stanowią zmiany dotyczące relacji przedawnienia i postępowań karnych skarbowych, które będą stosowane dopiero od 2031 r., aby zapewnić płynne wdrożenie i ciągłość postępowań już wszczętych.